Maladaptive

کلمه‌ی «maladaptive» در زبان فارسی به «ناسازگار» یا «ناهنجار» ترجمه می‌شود.

این واژه بیشتر در روان‌شناسی، زیست‌شناسی و علوم رفتاری به کار می‌رود و بیانگر الگوها، رفتارها یا ویژگی‌هایی است که به جای آن‌که در جهت بقا، رشد یا انطباق بهتر فرد و موجود زنده عمل کنند، موجب آسیب، محدودیت یا تداوم مشکلات می‌شوند. ریشه‌ی این واژه همانند maladaptation از دو جزء «mal» به معنای نادرست یا مضر و «adaptive» به معنای سازگارشونده ساخته شده است و بر کیفیت یا صفتی اشاره دارد که در تطابق با محیط ناکارآمد بوده و پیامدهای منفی ایجاد می‌کند.

در روان‌شناسی بالینی، واژه‌ی ناسازگار اغلب برای توصیف رفتارها یا واکنش‌هایی استفاده می‌شود که فرد در برابر اضطراب، استرس یا تجربیات دشوار انتخاب می‌کند اما این انتخاب‌ها به جای کمک به حل مشکل، آن را تشدید می‌کنند. برای مثال، اجتناب افراطی از موقعیت‌های اجتماعی برای فردی که اضطراب اجتماعی دارد، در کوتاه‌مدت احساس آرامش می‌دهد، اما در بلندمدت مهارت‌های اجتماعی او را تضعیف کرده و ترسش را تثبیت می‌کند. در چنین مواردی، رفتار ناسازگار مانند مسکنی موقت عمل می‌کند که درد را می‌پوشاند، اما به درمان واقعی منجر نمی‌شود.

در بستر زیستی و تکاملی نیز اصطلاح ناسازگار کاربرد دارد. گاهی ویژگی‌های فیزیولوژیک یا رفتاری موجودات زنده در شرایط خاص به بقای آن‌ها کمک می‌کند، اما همان ویژگی‌ها در محیطی دیگر می‌توانند زیان‌آور باشند. به عنوان نمونه، غریزه‌ی احتکار غذا برای بقای انسان‌های اولیه سازگار بود، اما همین ویژگی در دنیای مدرن ممکن است به شکل وسواس جمع‌آوری بی‌رویه یا مصرف‌گرایی ناسالم نمود پیدا کند. این مثال نشان می‌دهد که ناسازگاری تنها به رفتارهای آگاهانه‌ی انسان محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند ریشه در فرآیندهای تکاملی نیز داشته باشد.

از دیدگاه علوم اجتماعی، صفت ناهنجار به ساختارها، سیاست‌ها یا الگوهای رفتاری جمعی هم قابل اطلاق است. جامعه‌ای که در برابر تغییرات فرهنگی یا زیست‌محیطی واکنش‌هایی نشان می‌دهد که در ظاهر پاسخی فوری و کارآمد به نظر می‌رسند، اما در واقع منابعش را تحلیل برده یا مشکلات تازه‌ای ایجاد می‌کنند، رفتاری ناسازگار از خود نشان می‌دهد. به عنوان نمونه، تمرکز افراطی بر توسعه‌ی صنعتی بدون توجه به منابع طبیعی می‌تواند در ابتدا سود اقتصادی بیاورد، اما در درازمدت به بحران‌های زیست‌محیطی منجر شود.

مفهوم ناسازگار بودن، توجه انسان را به اهمیت بازنگری در رفتارها و واکنش‌ها جلب می‌کند. بسیاری از واکنش‌ها و عادت‌ها ممکن است در کوتاه‌مدت کارآمد به نظر برسند، اما ملاک اصلی سازگاری موفق، پایداری و اثر مثبت آن در بلندمدت است. شناخت رفتارها و ویژگی‌های ناسازگار می‌تواند گامی مهم در جهت اصلاح مسیر فردی یا جمعی باشد. چه در سطح روان فردی و چه در سطح اجتماعی و زیست‌محیطی، ناسازگار بودن هشداری است برای ارزیابی دوباره‌ی روش‌هایی که برای مواجهه با چالش‌ها انتخاب کرده‌ایم و برای حرکت به سوی راهکارهایی که به سلامت، رشد و تداوم حیات کمک می‌کنند.